Türkiye’de Desalinasyon Neden Yaygın Değil?
Deniz suyu arıtma (desalinasyon), okyanus ya da deniz suyundaki tuz ve çözünmüş minerallerin giderilerek içme, tarımsal sulama veya endüstriyel kullanıma uygun tatlı su üretilmesi işlemi olarak tanımlanıyor. Nüfus artışı, ekosistem krizi ve kentleşme de tatlı su kaynaklarını hızla tüketiyor. Su stresinin giderek artması, desalinasyon yatırımlarını küresel su güvenliğinin kritik bir bileşeni haline getiriyor. Türkiye ise; kişi başı yıllık yenilenebilir tatlı su miktarı 1.313 m³ ile (eşik aralık 1.000-1700 m³) "su stresi" yaşayan ülkeler arasında yer alıyor[1]. Türkiye’nin batı ve güney bölgelerinde, özellikle de yaz aylarında tatlı suya erişimin azaldığı bu dönemde, desalinasyon yatırımları, su stresi yaşayan kıyı bölgelerinde önemini hızla artırıyor.
Günümüzde en yaygın kullanılan desalinasyon teknolojisi ters osmoz (RO) yöntemi. 2024 yılında yayımlanan bir çalışmaya[1] göre, RO yöntemini kullanan desalinasyon tesislerinde su üretim maliyeti tesis kapasitesine göre değişiklik gösteriyor. En küçük ölçekli (<0,1 bin m3/gün) tesislerde maliyet metreküp başına 1,2 euro ile 15 euro aralığında kaydedilirken maksimum ve minimum maliyet tesis kapasitesi arttıkça azalıyor. Tesis kapasitesinin günde 1.000 metreküp üzerinde olması durumunda maksimum maliyetin metreküp başına 2 euronun altına düştüğünü belirten çalışma, deniz suyunun arıtımında kullanılan elektrik miktarının bu hesaplamada önemli bir etken olduğuna işaret ediyor.
Desalinasyon projelerinde kapasite büyüdükçe birim su maliyeti düşme eğilimi gösterirken, yatırımın ilk aşamadaki sermaye yükü de aynı ölçüde artıyor. Bu nedenle küçük tesisler finansman açısından daha ulaşılabilir, ancak işletme verimliliği bakımından daha pahalı; büyük tesisler ise birim maliyet açısından daha avantajlı, fakat başlangıç yatırımı nedeniyle daha zor erişilebilir bir yapı sunuyor. Türkiye’nin ilk desalinasyon tesisi olan “Avşa İçme Suyu Arıtma” tesisi, 4.000 m³/gün kapasitesi ile adanın turizm kapasitesi ve su güvenliğine kalıcı katkı sağlıyor[2]. Avşa İçme Suyu Arıtma tesisi, orta ölçekli bir örnek olarak öne çıkmakla birlikte 4,4 milyon dolarlık başlangıç yatırım tutarı ve 0,40 dolar işletme maliyetiyle, bu tür projelerin Türkiye’de alternatif su kaynaklarının yetersiz veya daha pahalı olduğu özel koşullarda anlam kazandığını gösteriyor. Ayrıca, tesislerde kullanılan ekipman fiyatlarının döviz bazlı fiyatlanması karşısında TL bazlı gelir yapısı, döviz kuru riskini kalıcı bir unsur olarak gündemde tutuyor[3]. Çevresel etki değerlendirmesi süreçlerine ilişkin net bir mevzuat çerçevesinin henüz oluşmamış olması izin süreçlerini uzatmakla birlikte; Avşa Adası dışında bir referans tesisin bulunmaması operasyonel birikim ve yerli mühendislik deneyimi açısından önemli bir sınırlılık oluşturuyor.
Artan su stresi, özellikle kıyı bölgelerde desalinasyon yatırımları için uygun zemin hazırlıyor. Türkiye’de konvansiyonel kaynakların henüz yetersizlik durumunda olmaması, yatırıma ilişkin engellerin bulunması desalinasyon yatırımlarının olgunlaşma aşamasında olduğunu gösteriyor. Bununla birlikte, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar yaptığı açıklamalarda, Türkiye’nin önümüzdeki dönemde deniz suyu arıtma tesislerine ihtiyaç duyabileceğine ve bu tesislerin de elektrik talebini artıracağına işaret ediyor[5]. Tüm bu çerçeveden bakıldığında, Türkiye’nin su stresi ile mücadelesi sürecinde desalinasyon tesislerinin etkilerinin izleneceği bir döneme doğru adım atıyoruz ve buradaki gelişmeleri bizler de takip etmeye devam edeceğiz.
[1] T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Türkiye’nin Sekizinci Ulusal Bildirimi (2023)
[2] Feo-García, J., Pulido-Alonso, A., Florido-Betancor, A., & Florido-Suárez, N. R. (2024). Cost Studies of Reverse Osmosis Desalination Plants in the Range of 23,000–33,000 m3/day. Water, 16(6), 910. https://doi.org/10.3390/w16060910
[3] İller Bankası, 2017. https://www.ilbank.gov.tr/userfiles/files/uzmanliktezleri/14629.pdf
[4] Addressing Exchange Rate Risk in Infrastructure Projects in EMDEs, World Bank (2024)
[5] BloombergHT, 2026. https://www.bloomberght.com/enerji-bakani-bayraktar-bloomberg-ht-haberturk-ortak-yayininda-3775693
