Türkiye Elektrik Piyasası'nda Toplayıcılık: Neden Tercih Ediliyor, Kimler İçin Uygun, Talep Artacak mı?

Bu blog yazısı TSKB bünyesindeki Enerji Çalışma Grubu'nun yıllık çalışma programı kapsamında hazırlanmıştır.

Toplayıcılık, lisanslı bir paydaş tarafından bir veya birden fazla şebeke kullanıcısının üretim ve/veya tüketimlerinin birleştirilerek işletilmesi kapsamında gerçekleştirilen piyasa faaliyetidir¹. Toplayıcılığın firmalar için asıl cazibesi aslında basit: Santral kurmadan, yani ağır bir yatırıma girmeden piyasadan gelir elde edebilmeyi sağlıyor. Toplayıcı, başkalarına ait dağıtık santralleri, tüketim noktalarını ve depolama birimlerini tek bir portföyde topluyor; sonra bu portföyü gün öncesi, gün içi, dengeleme ve yan hizmetler piyasalarında aynı anda değerlendirerek tek bir sözleşmeden birden fazla gelir elde ediyor. Üstelik varlıklar bir araya gelince biri açık verirken diğeri fazla veriyor; bu “portföy etkisi” dengesizlik maliyetlerini düşürüyor ve doğrudan kâra yansıyor. Türkiye'de buna bir de üreticileri Yenilenebilir Enerji Kaynakları Destek Mekanizması'na (YEKDEM) toplayıcı üzerinden bağlamaktan doğan aracılık geliri ekleniyor; ilave olarak elektrik satışının toplayıcı üzerinden geçmesi de toplayıcının faaliyet hacmini büyüten bir unsur oluyor.

Peki toplayıcılık kimler için uygun? Toplayıcılık “varlık-hafif ama dijital-yoğun” bir model: en büyük gider santral yatırımı değil; tahminleme, portföy optimizasyonu, uzaktan izleme-kontrol ve SCADA gibi yazılım ve altyapı kalemleri ve üstelik bu masrafları doğrudan toplayıcı üstleniyor. Bu model özellikle iki tip firma için daha uygun. Birincisi, piyasada zaten yerleşik olan büyük enerji şirketleri. Halihazırda geniş bir müşteri kitlesi ve dengeleme piyasasında deneyimi olması dolayısıyla onlar için toplayıcılık sıfırdan kurulacak bir iş değil, mevcut müşterilerini elde tutmanın ve sundukları hizmete yeni bir gelir kalemi eklemenin yolu. İkincisi, santrali olmayan ama yazılım, veri analitiği ve optimizasyonda güçlü teknoloji odaklı firmalar. Rekabet avantajı fiziki bir varlıkta değil, kaynakları en verimli biçimde piyasaya sunulan yazılımda olan firmalar. Toplayıcılık bu firmalara, ağır bir yatırıma girmeden büyüyebilecekleri ölçeklenebilir bir gelir alanı açıyor. 

Toplayıcılığa olan talebin artacağına dair işaretler de güçlü. Yenilenebilir enerjinin sistemdeki payı büyüdükçe sisteme daha çok esneklik gerekiyor; söz konusu esnekliği toplayıcı sisteme veriyor. Yurt dışına bakınca yön belli: Avrupa'da Next Kraftwerke gibi bağımsız toplayıcılar 15 binin üzerinde küçük birimi tek çatı altında toplayıp tek bir santral gibi yönetiyor²; ABD'de ise Federal Enerji Düzenleme Komisyonu’nun (FERC) 2222 sayılı düzenlemesi toptan piyasanın kapısını 100 kilovatlık küçük kaynaklara kadar araladı³.

Türkiye'nin resmî planları da bu yönü işaret ediyor: hem On İkinci Kalkınma Planı hem de II. Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı, talep tarafı katılımını ve bunun altyapısı olan toplayıcılığı açıkça devlet politikası olarak benimsiyor⁴. Aradaki iş bölümü de anlamlı: Kalkınma Planı “bu piyasa kurulacak ve katılım özendirilecek” diyerek hedefi koyuyor, II. Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı ise talep tarafı katılımı ve toplayıcılık için piyasa altyapısının oluşturulmasını somut bir eylem maddesine bağlayarak bunu uygulamaya taşıyor⁵. Bu da alanın devlet eliyle destekleneceği ve büyüyeceği anlamına geliyor. Sonuçta bugün bu işe erken giren firmalar, rakipleri henüz kurulum aşamasındayken tecrübe ve müşteri kazanarak öne geçiyor. 

Orta vadede ise beklenti şu: toplayıcılığın, “yapsak da olur yapmasak da” denebilecek bir seçenek olmaktan çıkması; özellikle yerleşik enerji şirketleri için rakiplerinin gerisinde kalmamanın, yani rekabette ayakta durabilmenin bir gereği hâline gelmesi.

[1] TSKB Blog. https://www.tskb.com.tr/blog/piyasalar/turkiye-elektrik-piyasasinda-toplayicilik-gelisen-bir-model

[2] Next Kraftwerke. https://www.next-kraftwerke.com/vpp

[3] FERC. ferc.gov/media/ferc-order-no-2222-fact-sheet

[4] T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/12/On-Ikinci-Kalkinma-Plani_2024-2028_11122023.pdf

[5] Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı. https://enerji.gov.tr//Media/Dizin/EVCED/tr/EnerjiVerimlili%C4%9Fi/UlusalEnerjiVerimlili%C4%9FiEylemPlan%C4%B1/Belgeler/2UlusalEnerjiVerimlili%C4%9FiEylemPlan%C4%B1.pdf