Dijital Zamanlar: Dijital Ekonomiyi Tanımlamak

Bir süredir hem Avrupa Birliği’nin hem de Türkiye’nin politika belgelerinde iki farklı dönüşümden birlikte söz ediliyor: dijital dönüşüm (dijitalleşme) ve yeşil dönüşüm. Yeşil dönüşüm; enerji üretiminin yenilenebilir kaynaklardan sağlanması, üretim ve tüketimde enerji verimliliğinin artırılması, çevreye zararlı atıkların azaltılması ve üretimde kullanılan malzemelerin döngüsel kullanımının artırılması anlamına geliyor. Peki dijitalleşme ve dijital ekonomi neyi ifade ediyor?

Dijitalleşmeyi tanımlayabilmek için aslında bir dijital ekonomi tanımına ihtiyaç var. Fakat dijital ekonominin evrensel bir tanımı bulunmuyor. Tanımlama çabaları da bazı kavramsal ve veriyle ilgili sorunlarla karşılaşıyor. Fakat yine de anlamlı ve yol gösterici bir kavramsallaştırma mümkün. Hem ABD Ekonomik Analiz Bürosu’nun hem de Ekonomik Kalkınma ve İş Birliği Örgütü’nün (OECD) 1990’lara uzanan dijital ekonomiyi tanımlama ve ölçme çalışmalarındaki ortak noktalardan biri, bazı teknolojilerin dijital ekonomi için temel ya da altyapı oluşturduğu kabulüdür. Bu teknolojiler giderek yaygın bir şekilde Bilgi ve İletişim Teknolojileri (BİT) olarak adlandırılan ve tamamen ya da esasen dijital sayılan teknolojilerdir: bilgisayarlar ve yan donanım, yarı iletkenler (çipler), yazılım ve telekomünikasyon ekipman ve hizmetleri⁽¹⁾.  Böylece BİT ve bunlarla yakından ilgili mal ve hizmetler dijital ekonominin çekirdeğini oluşturur. Bu teknolojileri içinde taşıyan diğer mal ve hizmetler ise kısmen dijital olarak adlandırılabilir⁽²⁾. Örneğin taşıdığı sensörler, yazılım ve çip sayesinde azalan gıdalar için sipariş veren ve Nesnelerin İnterneti özelliği taşıyan buzdolabı, imalatta kullanılan CNC makineler ya da çip üretiminde kullanılan litografi makineleri kısmen dijitaldir. Fakat böyle bakar bakmaz karşımıza çekirdek dijital ekonomiye hangi mal, hizmet ve ekonomik aktivitelerin ekleneceği ile ilgili bir kapsam sorunu çıkar.

Bu kapsam sorunu BİT’in iki farklı kullanımı arasında bir ayrım yaparak anlamlı bir şekilde çözülebilir. Eğer bir aktivite BİT’den önce vardıysa bu aktivitede BİT kullanımı derin bir kullanımdır. Eğer bir aktivite BİT sayesinde ortaya çıkmış ise buradaki BİT kullanımı geniş bir BİT kullanımıdır. Başka bir deyişle, derin uygulamalar var olan ekonomik aktiviteleri derinleştirir ya da iyileştirirlerken, geniş uygulamalar ekonomik aktivitenin sınırlarını genişletirler⁽³⁾.

Bu ayrıma dayanarak, dijital ekonomi, dijital teknolojilerin üretimini ve bu teknolojilerin geniş uygulamalarını temsil eder. Dolayısıyla dijital ekonomi, dijital mal ve hizmetlere dayalı bir iş modeli ile tamamen ya da esasen dijital teknolojilerle gerçekleştirilen ekonomik aktiviteler olarak tanımlanabilir⁽⁴⁾. Böyle tanımlanmış bir dijital ekonomi hem çekirdek dijital ekonomiyi hem de dijital teknolojilerden türeyen aktiviteleri içine alır ve dar kapsamlı dijital ekonomiyi oluşturur.

Dijital teknolojilere dayalı tüm ekonomik aktiviteler ise kapsamı en geniş olan dijitalleşmiş ekonomiyi oluşturur. Bu bağlamda yine önemli bir ayrıma ihtiyaç duyarız: sayısallaştırma (digitization) ve dijitalleşme (digitalization)⁽⁵⁾. Sayısallaştırma, verinin ya da bilginin analog biçimden dijital/sayısal biçime çevrilmesini ifade ederken, dijitalleşme sayısallaştırmanın örgütlere/kurumlara ve içine ekonomik aktiviteleri de alan sosyal süreçlere uygulanmasını temsil eder. Dolayısıyla geniş kapsamlı dijitalleşmiş ekonomi dar kapsamlı dijital ekonomiyi içine alır ve işletmelerde algoritmik ya da yapay zekâya dayalı karar verme, Sanayi 4.0 veya hassas tarım örneklerinde olduğu gibi dijital teknolojilerin imalat, tarım ve hizmetlerde kullanımını da kapsar⁽⁶⁾.

Bu üç farklı dijital ekonomi kavramı Şekil 1’deki gibi görselleştirilebilir. Bu çerçeve bize hem analitik bir sınıflandırma yapma imkânı sunar hem de zamanla ortaya çıkan yeni dijital teknolojileri ve iş modellerini konumlandırmayı kolaylaştırır. Bir sonraki yazıda dijitalleşmeyi ele almaya devam edeceğiz.

(1) Kevin Barefoot vd., Defining and Measuring the Digital Economy, Working Paper (Bureau of Economic Analysis, 2018).

(2) A.g.e.

(3) Rumana Bukht ve Richard Heeks, “Defining, Conceptualising and Measuring the Digital Economy”, SSRN Scholarly Paper no. 3431732 (Social Science Research Network, 03 Ağustos 2017), https://doi.org/10.2139/ssrn.3431732.

(4) A.g.e.

(5) A.g.e.

(6) UNCTAD, Digital Economy Report 2019 (United Nations Conference on Trade and Development, 2019), https://unctad.org/system/files/official-document/der2019_en.pdf; UNCTAD, World Investment Report 2025: International Investment in the Digital Economy (United Nations Conference on Trade and Development, 2025), https://unctad.org/system/files/official-document/wir2025_en.pdf.